Thời đại, không gian số và kỷ nguyên mới của báo chí cách mạng Việt Nam

Kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026) không chỉ là dịp để những người làm báo nhìn lại chặng đường vẻ vang đồng hành cùng dân tộc, mà còn là thời khắc mang tính bước ngoặt để định vị lại sứ mệnh của mình.

Sự thật và niềm tin - Điểm tựa vững chắc giữa dòng chảy thông tin

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với các nhà báo tiêu biểu. Ảnh: TTXVN

Trong bài viết mang tính định hướng chiến lược sâu sắc với tựa đề "Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ: "Báo chí cách mạng Việt Nam đang bước vào thời kỳ phát triển rất mới, rất khác trên hầu hết các phương diện". Sự thay đổi tận gốc rễ về cách thông tin được tạo ra, phân phối, tiếp nhận và kiểm chứng đã đặt những người làm báo trước những bài toán mới chưa từng có. Đây là lúc báo chí không chỉ cần tốc độ, mà quan trọng hơn cả là sự vững vàng về bản lĩnh chính trị, nhạy bén về công nghệ để tiếp tục làm tốt vai trò cầu nối vững chắc giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân, đưa đất nước tiến nhanh, tiến mạnh vào kỷ nguyên mới.

Theo báo cáo Digital 2025 Vietnam của DataReportal, người Việt dành trung bình khoảng 6 giờ 18 phút mỗi ngày để sử dụng Internet trên mọi thiết bị. Trong đó, mạng xã hội chiếm một phần đáng kể trong quỹ thời gian này. Như vậy, có thể thấy rằng, dòng chảy thông tin đã trở nên khổng lồ, đa chiều và phức tạp hơn bao giờ hết. Sự xuất hiện của các công cụ AI tạo sinh đã cho phép sản xuất nội dung với tốc độ tính bằng mili-giây. Tuy nhiên, mặt trái của sự bùng nổ này là một môi trường mạng đầy rẫy sự nhiễu loạn. Tin giả, tin sai lệch, hình ảnh và âm thanh bị cắt ghép tinh vi (Deepfake), hay các nội dung do thuật toán thao túng nhằm dẫn dắt cảm xúc đám đông đang trở thành những thách thức an ninh truyền thông vô cùng nguy hiểm.

Phóng viên tác nghiệp tại Hội Báo toàn quốc 2026. Ảnh: Duy Khánh

Trong bối cảnh đó, như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã khẳng định, trật tự truyền thông mới khiến báo chí không còn giữ vị trí độc quyền phát tin. Bất kỳ một cá nhân nào với một chiếc điện thoại thông minh cũng có thể trở thành một nguồn phát độc lập trên không gian mạng. Thế nhưng, chính sự bão hòa và hỗn loạn của thông tin lại đẩy nhu cầu của xã hội đối với một "mỏ neo" niềm tin lên mức cao chưa từng có. Khi tin tức tràn ngập và vàng thau lẫn lộn, công chúng càng cần những địa chỉ uy tín để xác định đâu là sự thật, đâu là sự dối trá được bọc trong lớp vỏ hoàn hảo của thuật toán mạng. Đây chính là điểm mấu chốt mà báo chí là nơi "neo giữ niềm tin" cho công chúng.

Sứ mệnh của báo chí cách mạng trong kỷ nguyên số không nằm ở việc chạy đua tốc độ đưa tin thô sơ bề mặt với mạng xã hội. Trách nhiệm của báo chí hiện đại là phải chuẩn xác hơn, sâu sắc hơn và có tính định hướng hơn. Công chúng hiện nay không tìm đến mặt báo để giải quyết câu hỏi "cái gì vừa xảy ra", mà cốt lõi là để hiểu thấu đáo "tại sao nó xảy ra, nó tác động đến tầng lớp nào, trách nhiệm thuộc về cơ quan quản lý nào và đâu là giải pháp căn cơ, bền vững".

Điều này đòi hỏi các tòa soạn phải chuyển dịch mạnh mẽ sang xu hướng báo chí dữ liệu, báo chí kiến tạo và phân tích chuyên sâu. Như Chủ tịch Hội Nhà báo, ông Lê Quốc Minh đã nhấn mạnh tại Diễn đàn báo chí quốc gia, nếu báo chí chỉ chạy theo xu hướng “3 giây”, chỉ tập trung vào các nội dung giật gân, câu khách để giữ chân người xem thì sẽ đánh mất vai trò và bản sắc của mình. Nhưng nếu vẫn duy trì cách làm cũ, cách thể hiện cũ thì cũng rất khó tiếp cận độc giả mới. Cũng theo ông Lê Quốc Minh, môi trường truyền thông hiện nay đã thay đổi sâu sắc dưới tác động của các nền tảng số. Nếu như trước đây người dùng còn dành thời gian để đọc và tiếp nhận thông tin một cách tương đối đầy đủ thì ngày nay sự chú ý của công chúng ngày càng ngắn lại. Do đó, báo chí cần liên tục tìm kiếm những hình thức thể hiện mới, những sản phẩm mới thay vì chỉ dừng lại ở các bài viết truyền thống.

Chẳng hạn, khi tiếp cận các vấn đề kinh tế vĩ mô mang tính sống còn như chuyển đổi xanh, thị trường tín chỉ carbon, hay sự vận động của quản trị ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị) trong doanh nghiệp, báo chí không thể chỉ đưa tin hời hợt. Đặc biệt, sự thật trên mặt báo phải là sự thật được kiểm chứng bằng tư duy khoa học, tinh thần nhân văn và trách nhiệm trước cộng đồng.

Tự chủ không gian số và bảo vệ chủ quyền thông tin quốc gia

Ông Trịnh Văn Quyết (giữa), Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương; ông Lê Quốc Minh, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam (trái) và Bí thư thành ủy Hải Phòng Lê Ngọc Châu tham quan một gian trưng bày tại Hội Báo toàn quốc 2026. Ảnh: Tuấn Minh

Để đáp ứng được những đòi hỏi khắt khe trên, chuyển đổi số trong báo chí tuyệt đối không thể được hiểu đơn giản là việc thiết lập thêm một giao diện điện tử hay mở vài tài khoản mạng xã hội nhằm tăng lượt tương tác cơ học. Đó phải là một cuộc đổi mới mang tính toàn diện, từ sự chuyển biến trong tư duy của người lãnh đạo cơ quan báo chí, sự tái cấu trúc mô hình tòa soạn hội tụ, chuẩn hóa quy trình sản xuất đa phương tiện, cho đến năng lực quản trị dữ liệu lớn và văn hóa đạo đức nghề nghiệp trong thời đại AI.

Một trong những luận điểm quan trọng mà bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra là quyền chủ động trước các nền tảng xuyên biên giới. Trong nhiều năm qua, không ít cơ quan báo chí vô hình trung đã rơi vào "chiếc bẫy" của thuật toán mạng xã hội. Việc quá phụ thuộc vào Facebook, YouTube hay TikTok để phân phối tác phẩm khiến báo chí dễ dàng đánh mất kho dữ liệu độc giả quý giá, mất quyền kiểm soát luồng hiển thị và đối diện với rủi ro khôn lường khi các tập đoàn công nghệ toàn cầu thay đổi chính sách. Việc chạy theo lượt xem (view), nhấp chuột bằng mọi giá sẽ làm xói mòn bản sắc, biến các cơ quan ngôn luận từ vai trò chủ đạo thành những công cụ gia công nội dung thứ cấp.

Làm chủ không gian số đòi hỏi nền báo chí cách mạng phải tự cường, xây dựng được các hạ tầng dữ liệu của riêng mình, hình thành các hệ sinh thái số độc lập và phát triển tệp độc giả trung thành. Bảo vệ chủ quyền thông tin quốc gia không mang ý nghĩa khép kín hay bảo thủ như trong bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, mà là việc chúng ta phải có một hệ thống truyền thông số đủ sức mạnh để cạnh tranh sòng phẳng. Việt Nam cần một nền báo chí đối ngoại đa phương tiện, đa ngôn ngữ, có khả năng dùng dữ liệu thuyết phục và định dạng hiện đại để chuyển tải sinh động thành tựu đổi mới, sức mạnh văn hóa dân tộc và đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ ra toàn cầu.

Song song với đó, để duy trì đội ngũ và thực hiện sứ mệnh dẫn dắt, bài toán kinh tế báo chí số cần được quy hoạch một cách bài bản. Một nền báo chí thiếu thốn về nguồn lực tài chính sẽ vô cùng chật vật để đầu tư cho công nghệ an toàn thông tin, nâng cấp máy chủ hay giữ chân những cây bút xuất sắc. Tuy nhiên, kinh tế báo chí phải tuân thủ nguyên tắc tối thượng, đó là phục vụ sứ mệnh chính trị - xã hội, tuyệt đối không được để áp lực doanh thu bẻ cong ngòi bút. Thay vào đó, báo chí cần chủ động mở ra các nguồn thu mới, minh bạch và chuyên nghiệp như mô hình thu phí, cung cấp dữ liệu phân tích chuyên ngành và các sản phẩm báo chí cao cấp.

Đặc biệt, trong bối cảnh các cỗ máy AI liên tục khai thác dữ liệu một cách không kiểm soát, việc bảo vệ bản quyền báo chí chính là bảo vệ sức lao động chân chính, bảo vệ chất xám và nguồn sống cốt lõi của các tòa soạn. Nếu không xây dựng được một hành lang pháp lý và công nghệ vững chắc để bảo vệ bản quyền, nền báo chí sẽ kiệt quệ năng lực sản xuất các tác phẩm chất lượng cao.

Suy cho cùng, dẫu công nghệ có phát triển vũ bão đến đâu, các siêu máy tính hay trí tuệ nhân tạo có mô phỏng ngôn ngữ tự nhiên xuất sắc đến mức nào, thì yếu tố quyết định sự thành bại của một nền báo chí vẫn luôn là con người. Một bài xã luận sắc sảo hay phân tích tổng hợp không bao giờ có được "lửa" của lòng yêu nước, sự thấu cảm tinh tế trước những phận người, hay bản lĩnh chính trị kiên cường trước cái ác, cái xấu. Nhà báo trong kỷ nguyên mới phải là sự hòa quyện hoàn hảo giữa một trái tim rực lửa nhiệt huyết, một bộ óc phân tích dữ liệu sắc sảo và đôi bàn tay làm chủ công nghệ tinh thông.

Kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam, những người làm báo trên cả nước đang tự tin bước vào một kỷ nguyên phát triển mới với tâm thế kiến tạo. Không gian số là mặt trận mới rộng lớn, công nghệ AI là công cụ mới đầy sức mạnh, nhưng lý tưởng phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân vẫn mãi mãi là kim chỉ nam bất biến. Bám sát thực tiễn, tôn trọng sự thật và lấy lợi ích quốc gia, dân tộc làm điểm xuất phát, báo chí cách mạng Việt Nam chắc chắn sẽ tiếp tục vươn mình mạnh mẽ, giữ vững ngọn cờ định hướng để trở thành động lực to lớn góp phần đưa đất nước vững vàng cất cánh trong kỷ nguyên mới.